Guterres, BM’ye üye 193 ülkeye gönderdiği mektupta, zorunlu katkı paylarının eksiksiz ve zamanında ödenmesi gerektiğini vurgulayarak, aksi halde örgütün mali kurallarının köklü biçimde değiştirilmesinin kaçınılmaz olacağını belirtti.
Krizin, BM’nin en büyük finansörü konumundaki ABD’nin, örgütün düzenli bütçesi ve barışı koruma operasyonlarına katkı sağlamayı reddetmesi ve vergi mükelleflerinin parasının israfı olarak nitelendirdiği bazı BM kuruluşlarından çekilmesiyle derinleştiği ifade ediliyor. Çok sayıda başka ülkenin de aidat borçlarını geciktirdiği ya da ödemeyi tamamen durdurduğu belirtiliyor.
BM Genel Kurulu’nun 2025 sonlarında mali sistemde kısmi bir değişikliği onaylamasına rağmen, örgüt hâlâ ciddi bir nakit kriziyle karşı karşıya. Krizi ağırlaştıran unsurlardan biri ise, BM’nin harcanamayan bütçe kalemlerini üye ülkelere iade etmesini zorunlu kılan kural. Bu durum, örgütün fiilen hiç almadığı paraları geri ödemek zorunda kalmasına yol açıyor.
Cenevre’deki BM merkezinde krizin ciddiyetine dikkat çeken uyarı afişleri asılırken, tasarruf amacıyla yürüyen merdivenler sık sık kapatılıyor ve ısıtma sistemleri kısılıyor.
Guterres mektubunda, BM’nin geçmişte de mali krizler yaşadığını ancak mevcut durumun niteliksel olarak tamamen farklı olduğunu belirtti. 2025 yılı itibarıyla toplam aidatların yalnızca yüzde 77’sinin ödendiğini, bunun da tarihteki en yüksek ödenmemiş borç seviyesine yol açtığını kaydetti.
BM Genel Sekreteri “Mevcut durumun aciliyetini abartmam mümkün değil. Toplanmamış fonlarla bütçe uygulayamayız, hiç almadığımız paraları da geri veremeyiz.” ifadelerini kullandı. Sadece bu ay, 2026 bütçe değerlendirmesi kapsamında, tahsil edilmemiş olmasına rağmen 227 milyon doların iade edilmek zorunda kalındığını açıkladı.
Guterres, çözüm için iki seçenek olduğunu vurguladı.
Guterres “Ya tüm üye ülkeler yükümlülüklerini tam ve zamanında yerine getirir ya da mali çöküşü önlemek için BM’nin finansal kuralları kökten değiştirilir.”
Öte yandan, BM’ye bağlı kuruluşlar da ciddi kesintiler yapmak zorunda kalıyor. İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, fon yetersizliği nedeniyle ağır hak ihlallerinin belgelenemeyeceği uyarısında bulunurken, Afganistan’da UN Women anne ve bebek kliniklerini kapattı. Dünya Gıda Programı ise Sudan’daki çatışmalardan kaçan mültecilere verilen gıda yardımlarını azalttı.
ABD Başkanı Donald Trump, BM’nin potansiyelini gerçekleştiremediğini savunarak örgütü eleştiriyor. ABD, 2025’te BM’nin düzenli bütçesine katkı yapmazken, barışı koruma operasyonları için beklenen fonun yalnızca yüzde 30’unu sağladı. Ocak ayında ise aralarında 31 BM kuruluşunun da bulunduğu çok sayıda uluslararası örgütten çekildi. ABD, geçen hafta Dünya Sağlık Örgütü’nden (DSÖ) de resmen ayrıldı. (İLKHA)