Boncuklu tarla yerleşimi, Ilısu Barajı ve Hidroelektrik Santrali Projesi etkileşim alanında, Dicle Nehri'nin yaklaşık 2 kilometre batısında ve Nevala Maherk Çayı'nın güneyinde yer almakta olup, yüzey araştırmaları sırasında tespit edilmiştir.
2012 ve 2017–2024 yılları arasında gerçekleştirilen kazı çalışmaları ve radyokarbon (C14) analizleri sonucunda, yerleşimin Geç Epipaleolitik Dönem'den Geç Çanak Çömleksiz Neolitik Çağ B (PPNB) sonuna kadar uzanan altı farklı tabakaya sahip olduğu ve yaklaşık MÖ 11. ve 8. binyıllar arasında kesintisiz bir iskan süreci gösterdiği belirlenmiştir.
Yerleşimdeki tabakalanma Geç PPNB, Orta PPNB, Erken PPNB, PPNA–PPNB geçiş evresi, PPNA ve Epipaleolitik dönem olarak sınıflandırılmaktadır.
Kazı çalışmaları kapsamında bugüne kadar kutsal alan, tapınak veya kamusal yapı niteliği taşıdığı değerlendirilen 9 anıtsal yapı ortaya çıkarılmış; bunun yanı sıra konut alanları, üretim alanları ve işlik yapıları da gün yüzüne çıkarılmıştır.
Ayrıca çok sayıda mezar ve insan kalıntısına ulaşılmış, arkeozooloji ve arkeobotanik analizler sayesinde dönemin beslenme alışkanlıkları, üretim-tüketim pratikleri ve çevresel koşullarına ilişkin önemli bilimsel veriler elde edilmiştir.
Küçük buluntu gruplarındaki çeşitlilik, Neolitik dönemin inanç sistemi, sembolik dünyası ve sosyal yapısına dair önemli ipuçları sunmakta olup, yerleşim Anadolu'nun erken yerleşim tipolojisinin anlaşılması açısından da büyük önem taşımaktadır.
Bitlis Eren Üniversitesi koordinasyonunda sürdürülecek kazı çalışmalarının, bölgenin kültürel mirasının korunmasına ve Neolitik dönem araştırmalarına önemli katkılar sağlaması hedeflenmektedir. Kazı başkanlığı Doç. Dr. Yunus Çiftçi tarafından yürütülmektedir. (İLKHA)
